“Grond voor verbetering” voor een toekomstbestendig landelijk gebied
Grote maatschappelijke opgaven in het landelijk gebied komen steeds vaker samen op dezelfde plek: de grond. Verduurzaming van de landbouw, natuurherstel, woningbouw, energie, water en leefbaarheid vragen allemaal om ruimte. Maar juist daar wringt het steeds meer. De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur deed onlangs aanbevelingen voor het oplossen van de knelpunten rond grond. Bij landbouwbedrijf Rovabo Teelten & Biopartners in Haps gingen bestuurders van RNOB in gesprek met Krijn Poppe, één van de betrokken onderzoekers.
Grote prijsverschillen tussen grondfuncties
“Ruimte in Nederland is schaars”, vertelt Krijn. “Dat maakt grond duur. De aanhoudende prijsstijgingen, de economische positie van boeren en ruimteclaims door maatschappelijke opgaven zoals natuurherstel, wonen en defensie waren de aanleiding van het onderzoek. We hebben geanalyseerd welke rol grond speelt bij het maken van duurzame keuzes in het landelijk gebied en (hoe) de overheid hierop kan sturen.”
De huidige grondmarkt is op basis van verschillende ruimtelijke functies onderverdeeld in deelmarkten: bos en natuur, landbouw, bedrijvigheid en wonen. Elke functie heeft een eigen grondprijs en deze verschillen zijn groot. Krijn: “Het onderzoek laat zien dat niet alleen schaarste maar ook economische ontwikkeling, rente en bevolkingsontwikkeling de grondprijzen opdrijven.”
Sleutelrol voor landbouwgrond
De prijzen van landbouwgrond behoren in Nederland tot de hoogste van Europa. Tegelijkertijd komt er weinig van deze grond beschikbaar en zorgen plannen voor toekomstige woningbouw of functiewijzigingen voor verdere prijsstijgingen. Daardoor wordt het steeds moeilijker om de aanpak van maatschappelijke opgaven letterlijk van de grond te krijgen.
De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur ziet een sleutelrol voor landbouwgrond in het verbeteren van de grondmarkt. “Duurzame bedrijfsvoering is lastig rendabel te maken en nieuwe boeren komen moeilijk aan grond”, aldus Krijn. “Het realiseren van publieke doelen is daardoor duurder en duurt langer. Op deze manier wordt de ontwikkeling van een toekomstbestendig landelijk gebied belemmerd.”
Rol overheden
Volgens de Raad van de leefomgeving en infrastructuur deskundigen versterkt het huidige systeem die dynamiek deels zelf. Met belastingen, subsidies en omgevingsbeleid dragen overheden, waaronder gemeenten, soms onbedoeld bij aan dure landbouwgrond. Tegelijkertijd is beleid vaak versnipperd en ontbreekt het aan duidelijke sturing op wat waar gewenst is. Dit belemmert de verduurzaming van de landbouw, aldus de Raad van de leefomgeving en infrastructuur.
Samenhang en regie nodig
De uitdaging van het landelijk gebied laat zien hoe sterk opgaven met elkaar samenhangen. Zonder ingrijpen blijft de grondprijs hoog, de beschikbaarheid laag en wordt de transitie van het landelijk gebied afgeremd.
De oplossing zit daarom niet in één maatregel, maar in consistent overheidsbeleid dat ruimtelijk en economisch richting geeft, prijsopdrijvende prikkels corrigeert en actief regie neemt. Alleen dan kan grond weer doen waarvoor zij primair is bedoeld: ruimte bieden aan een toekomstbestendig landelijk gebied waar landbouw, natuur, economie en leefbaarheid met elkaar in balans zijn.
‘De boer op’
Het rapport Grond voor verbetering werd besproken tijdens het combi-BOT Natuur en Landschap en Landbouw bij Rovabo Teelten & Biopartners. In dit familiebedrijf worden aardappelen en groenten als schorseneren, uien en wortelen geteeld. Zowel gangbaar als biologisch, in een verhouding van respectievelijk 12.000 ton en 600 ton per jaar. “Die combinatie is heel waardevol, omdat technieken en inzichten uit de biologische landbouw ook toepasbaar zijn in de gangbare landbouw”, aldus eigenaar Maarten Robben.
Tijdens een rondleiding over het bedrijf namen de eigenaren de wethouders mee in praktische grondvraagstukken waar boeren dagelijks mee te maken hebben. Bijvoorbeeld de duur van pachtcontracten, die het lastig maakt om langdurig te investeren in bodemkwaliteit en verduurzaming. Ook werden ideeën uitgewisseld hoe gemeenten boeren daarbij kunnen ondersteunen.
Gevoel bij beleid in praktijk
“Vandaag kregen we niet alleen meer inzicht in de werking van de huidige grondmarkt maar vooral ook een gevoel bij de praktijk”, reageert Mark Janssen van Gaal, voorzitter Bestuurlijke Overlegtafel Landbouw. “We konden zelf ervaren waar boeren in de dagelijkse realiteit tegenaan lopen. Deze ontmoeting helpt beter te begrijpen wat overheidsbeleid betekent op erfniveau, en waar spanning zit tussen regels, ruimte en realiteit.”
Hoe verder?
De gemeenten en waterschappen van RNOB werken binnen NOVEX De Peel samen met boeren en gebiedspartners een samenhangende aanpak voor passend grondgebruik in het landelijk gebied. De uitkomsten van het rapport van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur zullen daarin meegenomen worden.
De grootste uitdaging daarbij is om binnen de geldende wet- en regelgeving de juiste balans te vinden tussen generieke en gebiedsgerichte maatregelen, actief grondbeleid en ruimt eom te experimenteren. Mark: “Juist daarom is het essentieel dat we als overheid de dialoog met boeren en gebiedspartners blijven voeren — luisteren, leren en samen zoeken naar werkbare oplossingen in de regio.”
Met dank aan Maarten Robben en Ilse van Boekel voor het gastvrije ontvangst en openheid tijdens de gesprekken met de wethouders.
De drie hoofdaanbevelingen van 'Grond voor verbetering'
De oplossing om de grondmarkt in beweging te krijgen, is volgens de onderzoekers helder: grond moet weer een middel worden om maatschappelijke doelen te realiseren – in plaats van een blokkade voor verandering. Op basis van het onderzoek, doet de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur hiervoor drie hoofdaanbevelingen:
- Haal prijsopdrijvende prikkels uit het systeem
Denk aan fiscale regelingen die grondbezit aantrekkelijk maken of subsidies die indirect de grondprijs verder verhogen. Meer focus op duurzaamheid en structuurversterking kan helpen om ruimte te creëren voor toekomstbestendige keuzes. - Geef ruimtelijk en economisch richting
Niet ieder gebied hoeft hetzelfde te zijn. Sommige gebieden lenen zich vooral voor productielandbouw, andere juist voor combinaties van landbouw, natuur, water en recreatie. Door daar duidelijke keuzes in te maken, ontstaat meer duidelijkheid voor boeren, inwoners en investeerders. - Actievere rol van de overheid
De schaal van de opgaven vraagt om een actieve rol van de overheid op de grondmarkt. Instrumenten als herverkaveling, voorkeursrecht of actieve grondverwerving kunnen helpen om tempo te maken en nieuwe ontwikkelingen te stimuleren.
